Borsa İstanbul (BIST) Nedir? Hangi Piyasalar Var?
Borsa İstanbul — kısaca BIST — Türkiye'de sermaye piyasası araçlarının işlem gördüğü tek organize borsadır. Kendisi de bir anonim şirkettir: Borsa İstanbul A.Ş. Daha önce ayrı çalışan İstanbul Menkul Kıymetler Borsası, Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası ile İstanbul Altın Borsası'nın tek çatı altında birleştirilmesiyle kuruldu.
Altında dört piyasa var
Günlük konuşmada "borsa" dendiğinde neredeyse her zaman hisse senetleri kastedilir. Ama BIST çatısı altında dört ayrı piyasa çalışıyor ve kuralları birbirinden farklı:
| Piyasa | Ne işlem görür |
|---|---|
| Pay Piyasası | Hisse senetleri, borsa yatırım fonları, varantlar, sertifikalar, yeni pay alma hakları |
| Borçlanma Araçları Piyasası | Devlet tahvili, hazine bonosu, özel sektör tahvilleri, kira sertifikaları |
| Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP) | Endeks, döviz, emtia ve pay bazlı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri |
| Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası | Altın, gümüş, platin, paladyum ve elmas |
Bu ayrım pratikte önemli. VİOP'ta işlem yapmak Pay Piyasası'nda işlem yapmakla aynı şey değil — teminat mekanizması, kaldıraç ve risk yapısı tamamen farklıdır. Aracı kurumda bu piyasalar için ayrı yetkilendirme gerekir.
Kim ne yapıyor?
Yatırımcının bir emri gerçekleştiğinde arka planda dört ayrı kurum çalışır. Çoğu kaynak bunları tek bir bütün gibi anlatıyor, oysa görevleri net şekilde ayrılmış:
- Borsa İstanbul işlem platformunu işletir. Emirler burada eşleşir, fiyat burada oluşur. BIST bir taraf değildir; alıcı ve satıcıyı buluşturan altyapıdır.
- Takasbank takas ve merkezi karşı taraf hizmetini verir. İşlem gerçekleştikten sonra paranın ve payın el değiştirmesini garanti altına alır.
- MKK payların kaydını tutar. Hangi payın kimin adına kayıtlı olduğu burada bulunur; kâğıt hisse senedi dönemi bittiği için mülkiyetin adresi MKK'dır.
- SPK düzenleyici ve denetleyicidir. Borsanın, aracı kurumların ve halka açık şirketlerin uyacağı kuralları belirler.
Bir sorunla karşılaştığınızda nereye başvuracağınızı bu ayrım belirler: işlem kurallarıyla ilgili konular Borsa İstanbul'un, aracı kurum ve ihraççı şikâyetleri SPK'nın alanına girer.
İşlem altyapısı
BIST'in tüm piyasaları BISTECH adı verilen tek bir işlem platformu üzerinden çalışıyor. Sistem, Nasdaq ile yapılan teknoloji iş birliği kapsamında devreye alındı.
Pratik sonucu şu: emir tipleri, seans yapısı ve eşleştirme kuralları uluslararası standartlara yakın işliyor. ABD borsalarında işlem yapmaya alışkın bir yatırımcı BIST'te tanıdık bir yapı bulur.
Pay Piyasası nasıl bölünüyor?
Pay Piyasası da tek bir havuz değil. Şirketler büyüklük, likidite ve halka açıklık kriterlerine göre Yıldız, Ana ve Alt Pazar olmak üzere farklı pazarlara ayrılır. Hangi pazarda olduğunuz o payda geçerli işlem kurallarını doğrudan etkiler.
Ayrıntılar için BIST pazar yapısı sayfasına bakabilirsiniz.
Kısaca
- Borsa İstanbul, Türkiye'nin tek organize borsasıdır ve bir anonim şirkettir.
- Altında Pay Piyasası, Borçlanma Araçları Piyasası, VİOP ve Kıymetli Madenler Piyasası bulunur.
- BIST işlem platformunu işletir; takas Takasbank'ta, kayıt MKK'da, denetim SPK'dadır.
- Tüm piyasalar BISTECH platformu üzerinden çalışır.
- Pay Piyasası kendi içinde Yıldız, Ana ve Alt Pazar'a ayrılır.
Sıkça Sorulan Sorular
Borsa İstanbul'un hissesi borsada işlem görüyor mu?
Borsa İstanbul A.Ş. bir anonim şirket olmakla birlikte payları BIST'te işlem görmez. Ortaklık yapısı hakkında güncel bilgi kurumun kendi açıklamalarında yer alır.
BIST ile İMKB aynı şey mi?
İMKB, Borsa İstanbul'un öncesindeki yapının adıydı. Bugün kullanılan resmî isim Borsa İstanbul'dur; endeks isimlerinde de BIST kısaltması geçer.
VİOP'ta işlem yapmak için ayrı hesap gerekir mi?
Aracı kurumda VİOP işlemleri için ayrı yetkilendirme ve risk uygunluk değerlendirmesi gerekir. Teminat esaslı çalıştığı için Pay Piyasası'ndan farklı bir yapıya sahiptir.
İlgili Terimler
- BIST Pazar Yapısı — Pay Piyasası'nın iç bölümlenmesi
- Takasbank — Takas ve merkezi karşı taraf
- MKK — Payların kaydının tutulduğu kurum
- SPK — Düzenleyici ve denetleyici
- BIST 100 — Ana gösterge endeks
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz.