Büyük fon çöküşlerinin ortak noktası, yöneticinin aptal olması değildir. Aksine, bu isimlerin çoğu piyasanın en zeki insanları arasında sayılıyordu. Ortak nokta başka: hepsi haklı olduklarına o kadar emindiler ki, yanılma ihtimaline yer bırakmadılar.
Aşağıdaki dört vaka farklı on yıllarda, farklı stratejilerle yaşandı. Mekanizma her seferinde aynı.
1. Long-Term Capital Management (1998)
LTCM, 1994'te Salomon Brothers'ın eski yöneticisi John Meriwether tarafından kuruldu. Ortakları arasında opsiyon fiyatlama modelinin mucitlerinden Myron Scholes ve Robert Merton vardı. İkisi de 1997 Nobel Ekonomi Ödülü sahibiydi. Kadroda ABD Merkez Bankası'nın eski başkan yardımcısı David Mullins da bulunuyordu.
Strateji, birbirine çok benzeyen tahviller arasındaki küçük fiyat farklarından yararlanmaktı. Farklar küçük olduğu için kazancı anlamlı hale getirmenin tek yolu kaldıraçtı. Fon zaman zaman 25 kata varan kaldıraçla çalıştı.
1997 Asya krizi ve 1998'de Rusya'nın borçlarını ödeyememesi modelin varsaymadığı şeyi gerçekleştirdi: normalde birbirinden bağımsız hareket eden piyasalar aynı anda aynı yöne gitti. Fon dört aydan kısa sürede 4,6 milyar dolar kaybetti.
New York Fed'in aracılığıyla 14 banka bir araya gelip 3,6 milyar dolarlık kurtarma paketi hazırladı. Gerekçe fonu kurtarmak değildi; fonun kontrolsüz tasfiyesinin tüm finansal sistemi sarsmasından korkuluyordu.
Ders: Modeliniz ne kadar iyi olursa olsun, kriz anında varlıklar arasındaki ilişkiler değişir. Normal zamanda hesapladığınız çeşitlendirme stres anında ortadan kalkabilir.
2. Melvin Capital (2021)
Gabe Plotkin'in yönettiği Melvin Capital, GameStop hissesinde büyük bir açığa satış pozisyonu taşıyordu. Tez mantıklıydı: fiziksel oyun mağazası zinciri dijitalleşme karşısında değer kaybediyordu.
Ocak 2021'de Reddit'te örgütlenen bireysel yatırımcılar hisseyi topluca almaya başladı. Fiyat yükseldikçe açık pozisyonu olanlar zararı durdurmak için hisse satın almak zorunda kaldı, bu alımlar fiyatı daha da yükseltti. Buna kısa pozisyon sıkışması denir.
Melvin ocak ayında değerinin yaklaşık %53'ünü kaybetti. Citadel ve Point72'den 2,75 milyar dolarlık acil sermaye aldı. Toparlanamadı ve Mayıs 2022'de 7,8 milyar dolarlık varlıkla kapandı.
Ders: Açığa satışta zararın teorik üst sınırı yoktur. Hisse aldığınızda en fazla yatırdığınızı kaybedersiniz; açığa sattığınızda fiyat yükseldikçe kaybınız büyümeye devam eder.
3. Archegos Capital (2021)
Bill Hwang'ın aile ofisi Archegos, hisseleri doğrudan satın almak yerine bankalarla yaptığı takas sözleşmeleri üzerinden pozisyon taşıyordu. Bu yapı sayesinde pozisyonları kamuya açıklanmıyordu.
Her banka Archegos'a ne kadar kredi verdiğini biliyordu, ama hiçbiri diğer bankaların ne verdiğini bilmiyordu. Zirvede fonun 36 milyar dolar varlığına karşılık yaklaşık 160 milyar dolarlık hisse pozisyonu vardı.
Mart 2021'de portföydeki hisseler düşmeye başlayınca teminat tamamlama çağrıları geldi. Archegos karşılayamadı. Bankalar teminat olarak tuttukları hisseleri piyasaya boca etti. Fon iki gün içinde 20 milyar doların üzerinde kaybetti ve kapandı. Credit Suisse ve Nomura gibi kreditör bankalar toplamda yaklaşık 10 milyar dolar zarar yazdı. Hwang daha sonra ABD'de mahkûm oldu.
Ders: Görünmeyen kaldıraç en tehlikelisidir. Bir pozisyonun büyüklüğünü kimse bilmiyorsa, riskini de kimse fiyatlayamaz.
4. Situational Awareness (2026)
Eski OpenAI araştırmacısı Leopold Aschenbrenner'ın kurduğu fon, yapay zekâ altyapısına yatırım yapıyor ve buna karşılık geleneksel yazılım şirketlerini açığa satıyordu. Yılın ilk yarısında %439 getiri sağladı, varlıkları 45 milyar dolara ulaştı.
Temmuz 2026'da uzun pozisyonlar %35 ile %47 arasında düştü, kısa pozisyonlar ise yükseldi. Dört kata varan kaldıraç zararı katladı. Portföy ay içinde %67 değer kaybetti. Fon, teminat çağrılarını karşılamak için 16 milyar dolarlık hisse portföyünü Citadel'e piyasa fiyatının altında sattı.
Ders: Korunma amaçlı kurulan kısa pozisyon, aynı anda ters gidebilir. İki bacaklı bir stratejinin her iki bacağı da aynı gün zarar yazabiliyorsa, o strateji sandığınız kadar dengeli değildir.
Situational Awareness çöküşünün ayrıntılı analizini oku →
Dört vakanın ortak paydası
Dördünde de hedge fon yapısının sunduğu esneklik vardı. Dördünde de kaldıraç kullanıldı. Dördünde de pozisyonlar az sayıda temaya yoğunlaşmıştı.
Ve dördünde de sonu getiren şey tezin yanlış çıkması olmadı. GameStop gerçekten zor durumdaydı, LTCM'in fiyat farkları gerçekten kapanacaktı, yapay zekâ altyapısına harcama gerçekten devam ediyor. Sonu getiren şey, tez doğrulanana kadar hayatta kalamamalarıydı.
Kaldıraç bu yüzden ölçek meselesi değil, zaman meselesidir. Kaldıraçsız bir yatırımcı yanıldığında bekler. Kaldıraçlı yatırımcı beklemek isterse de likidite ve teminat mekanizması buna izin vermez.
Bireysel yatırımcı ne yapmalı?
Bu vakaların hiçbiri egzotik bir hata içermiyor. Aynı hatalar çok daha küçük hesaplarda her gün tekrarlanıyor.
Kaldıraç kullanmıyorsanız bu risklerin çoğu sizi ilgilendirmez. Kullanıyorsanız, pozisyonu açmadan önce hangi fiyat seviyesinde teminat çağrısı geleceğini hesaplayın.
Portföyünüzdeki isimlerin kaç farklı hikâyeye bağlı olduğunu sorun. On hisseniz olabilir ama hepsi aynı temaya bağlıysa tek bir pozisyonunuz var demektir.
Geniş bir endeksi takip eden ürünler, tek bir sektörün çökmesine karşı yapısal olarak daha dayanıklıdır. S&P 500 gibi endeksler bu nedenle uzun vadeli portföylerin çekirdeğinde sık kullanılır.
Piyasanın genel ruh halini de takip etmeye değer. Dört vakanın hepsi, ilgili temaya güvenin en yüksek olduğu dönemde büyüdü. Güven endeksleri gibi göstergeler bir alım satım sinyali vermez, ama beklentilerin ne kadar tek yönlü hale geldiğini gösterir.
ABD borsalarındaki hisseleri Slayz'da incele →
⚠️ Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Buradaki bilgi ve yorumlar genel niteliktedir; mali durumunuza, risk ve getiri tercihlerinize göre hazırlanmamıştır. Geçmiş getiri gelecekteki getiriyi garanti etmez. Yatırım hizmetleri, Sermaye Piyasası Kurulu tarafından yetkilendirilen lisanslı Dinamik Menkul Değerler A.Ş. tarafından sunulmaktadır.
Sık sorulan sorular
Tarihin en büyük hedge fon çöküşü hangisi?
Tek günlük kayıp hızı bakımından Archegos Capital öne çıkar: Mart 2021'de iki gün içinde 20 milyar doların üzerinde kayıp yaşandı. Sistemik etki bakımından ise 1998'deki LTCM vakası, Merkez Bankası aracılığıyla kurtarma paketi gerektirdiği için daha kritik kabul edilir.
Hedge fonlar neden çöker?
Neredeyse her vakada üç faktör bir arada bulunur: yüksek kaldıraç, az sayıda pozisyona yoğunlaşma ve teminat çağrısı sonrası zorunlu satış. Stratejinin yanlış olması şart değildir; tez doğrulanmadan önce sermayenin tükenmesi yeterlidir.
Kısa pozisyon sıkışması (short squeeze) nedir?
Açığa satış pozisyonu olanların, yükselen fiyat karşısında zararı durdurmak için hisse satın almak zorunda kalması ve bu alımların fiyatı daha da yukarı itmesidir. GameStop vakasında Melvin Capital'ı bu mekanizma vurdu.
LTCM neden kurtarıldı?
Fonun kontrolsüz tasfiyesinin karşı taraf bankaları ve tahvil piyasalarını zincirleme etkileyeceğinden endişe edildi. New York Fed'in aracılığıyla 14 banka 3,6 milyar dolarlık paket oluşturdu.
Bu çöküşler bireysel yatırımcıyı etkiler mi?
Doğrudan fona yatırımınız yoksa kaybınız olmaz. Ancak büyük fonların zorunlu satışları ilgili hisselerde kısa vadeli sert düşüşlere yol açabilir ve bu düşüşler o hisseleri taşıyan herkesi etkiler.
Aynı hatalardan nasıl kaçınılır?
Kaldıraç kullanmamak veya çok sınırlı kullanmak, portföyü farklı temalara yaymak, pozisyon büyüklüğünü baştan sınırlamak ve nakde ihtiyaç duyulacak parayı likit araçlarda tutmak temel korunma yöntemleridir.