Kredili İşlem (Margin) Nedir? Nasıl Çalışır?
Kredili işlem — margin — aracı kurumdan borçlanarak kendi öz kaynağınızın üzerinde bir tutarda pay satın almaktır. Aldığınız paylar kredinin teminatı olarak tutulur.
Kaldıraçlı bir işlemdir: hem kazancı hem zararı büyütür. İkincisi genelde daha az anlatılıyor.
Nasıl çalışır?
100.000 TL öz kaynağınız var ve 200.000 TL'lik pozisyon açtınız. Aradaki 100.000 TL aracı kurumdan kredi. Fiyat hareket ettiğinde:
| Fiyat değişimi | Pozisyon değeri | Öz kaynağınız | Öz kaynak değişimi |
|---|---|---|---|
| Başlangıç | 200.000 TL | 100.000 TL | — |
| %10 yükselir | 220.000 TL | 120.000 TL | +%20 |
| %10 düşer | 180.000 TL | 80.000 TL | −%20 |
| %40 düşer | 120.000 TL | 20.000 TL | −%80 |
Simetri buradaki asıl nokta. Kaldıraç yönü seçmez; fiyattaki her hareketi iki katına çıkarır. Ve dikkat edilecek son satır: pozisyon %40 düşerken öz kaynağınız %80 eridi. Kredi tutarı sabit kaldığı için tüm kayıp sizin payınızdan çıkar.
Özkaynak oranı ve teminat çağrısı
Aracı kurum, pozisyonun belirli bir oranının öz kaynakla karşılanmasını şart koşar. Buna özkaynak oranı denir ve payın niteliğine göre değişir.
Fiyat düşüp öz kaynağınız bu eşiğin altına inerse teminat tamamlama çağrısı gelir. İki seçeneğiniz olur: ek nakit yatırmak veya pozisyonun bir kısmını kapatmak.
Verilen süre içinde hiçbiri yapılmazsa aracı kurum pozisyonu kendisi kapatır. Bu satış sizin zamanlamanızla değil, sözleşmedeki koşullarla gerçekleşir — genelde fiyatın en kötü olduğu anda.
Zorunlu satışların en can yakıcı yanı burada: teminat çağrıları fiyat sert düştüğünde gelir ve tam o anda likidite incedir. Zorunlu satış slipajla gerçekleşir ve kayıp hesapladığınızın üzerine çıkar.
Türkiye'ye özgü iki kısıt
Her payda yapılamaz. Kredili işlem tüm paylarda serbest değildir; pazara göre sınırlandırılır ve genelde üst pazarlarla kısıtlanır. Bir payın kredili işleme uygun olup olmadığı ve teminat değeri aracı kurumun listesinde yer alır.
Pozisyondayken kapanabilir. Bu ikincisi daha az bilinen ve daha tehlikeli olan. VBTS kapsamında bir paya kredili işlem yasağı tedbiri gelebilir. Zaten kredili pozisyonunuz varken bu tedbir gelirse payın teminat değeri değişebilir ve teminat açığı doğabilir.
Yani hiçbir işlem yapmasanız, fiyat hiç düşmese bile bir tedbir duyurusu teminat çağrısına yol açabilir. Kredili pozisyon taşıyan biri için KAP tedbir duyurularını takip etmek bu yüzden gerekli.
Maliyet tarafı
Kredi bedava değil. Kullanılan tutar üzerinden faiz işler ve pozisyonu ne kadar uzun taşırsanız o kadar birikir. Bu, işlem maliyetlerinin üzerine eklenen ayrı bir kalemdir.
Pratik sonucu: kredili pozisyonun başa geçme eşiği nakit pozisyondan yüksektir. Fiyatın sadece yükselmesi yetmez, faiz maliyetini de aşması gerekir.
Faiz oranı ve hesaplama yöntemi aracı kurumun sözleşmesinde yer alır.
Kısaca
- Kredili işlemde aracı kurumdan borçlanıp öz kaynağın üzerinde pozisyon açılır.
- Kaldıraç kazancı ve zararı aynı oranda büyütür.
- Öz kaynak eşiğin altına inerse teminat tamamlama çağrısı gelir; karşılanmazsa pozisyon zorunlu olarak kapatılır.
- Kredili işlem tüm paylarda mümkün değildir; pazara göre sınırlıdır.
- VBTS tedbiri pozisyondayken kredili işlem imkânını kapatabilir.
- Kullanılan kredi üzerinden faiz işler ve başa geçme eşiğini yükseltir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kredili işlemde yatırdığımdan fazla kaybedebilir miyim?
Pozisyon değeri kredi tutarının altına inecek kadar düşerse borç öz kaynağı aşabilir. Teminat tamamlama ve zorunlu kapatma mekanizmaları bu riski sınırlamayı amaçlar ancak sert ve hızlı düşüşlerde tamamen ortadan kaldıramaz.
Teminat tamamlama çağrısına ne kadar sürede cevap vermem gerekir?
Süre aracı kurum sözleşmesinde belirtilir. Bu sürenin sonunda pozisyon kurum tarafından kapatılabilir.
Hangi hisselerin kredili işleme uygun olduğunu nereden görürüm?
Aracı kurumlar kredili işleme uygun pay listesini ve her payın teminat değerini yayımlar. Liste pazar değişiklikleri ve tedbirlerle güncellenir.
Kredili işlem ile açığa satış aynı şey mi?
Değil. Kredili işlemde para ödünç alıp pay satın alırsınız. Açığa satışta pay ödünç alıp satarsınız. İkisi de teminat esaslıdır ancak yönleri terstir.
İlgili Terimler
- Kaldıraç — Kredili işlemin çalışma mantığı
- Teminat Tamamlama Çağrısı — Eşik aşıldığında gelen bildirim
- VBTS — Kredili işlemi kapatabilen tedbir sistemi
- BIST Pazar Yapısı — Kredili işlem iznini belirleyen ayrım
- Risk Toleransı — Kaldıraç kararının dayanması gereken ölçü
- Açığa Satış — Ters yönlü teminatlı işlem
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz. Kaldıraçlı işlemler yüksek risk taşır ve her yatırımcı profiline uygun değildir.